ਪਵੇ ਤਾਂ।" ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਿਆਂ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਤਰਲਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਉਹਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਜੇ ਵਿਛੜੇ ਮਿਲ ਪੈਣ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਸਬੀਰ ਦੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਆ। ਤੇਰਾ ਪਾਕਸਤਾਨ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

"ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਕਲੇਜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਢੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ। ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਨਾਲ ਈ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਓਥੇ ਮੈਂ ਬਾਬੇ ਇਲਮਦੀਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਿਸਦਾ। ਏਥੋਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੱਠੇ ਈ ਨਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਦਿਨ ਔਖੇ ਸੁਖਾਲੇ ਪਾ ਦਿਉ।"

ਨੰਬਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਲੋਂ ਇਕ ਅੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਬਲਦ ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਝੋਟਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਭਈ। ਉਂਵ ਦਿਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੈਨੂੰ ਘੱਲਣ 'ਤੇ। ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਆਖਣਗੇ, ਆਪ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਇਕੋ-ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।"

"ਪਰ ਬਾਪੂ! ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਓਥੇ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਰੋਜ਼ ਲੋਕੀਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਅੰਞਾਣਾ ਆਂ ? ਮੈਂ ਮਿਲਟਰੀ ਤੋਂ ਨਿਖੜ ਕੇ ਐਡੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ ਕਿਤੇ। ਤੈਥੋਂ ਭਲਾ ਐਸ ਉਮਰ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਝੋਕੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ? ਮੈਂ ਈ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਪਿਆਰਾ ਹਰ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵੀ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਸੀ।

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ 5 ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋਵੇ।

"ਮਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਐਡੀ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰੀਤੂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਏ ?" ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

"ਪਿਆਰਿਆ। ਮਾਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮਰਨ ਈ ਕਿਉਂ ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਲੀੜੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਲ੍ਹਕ ਆਏ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਘੱਤੇ।

"ਮਾਂ, ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖਣ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹੀ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਭਲਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਪਰਸੋਂ ਈ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਇਕ ਫੌਜੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ