ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਉੱਪਰ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਰ ਤੋਂ ਉਹ ਵਾਕਫ਼ ਹਨ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰੰਗ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੰਡੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਂਧਰਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿਚ ਮੁਤਬਾਦਲ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸਮੂਹਕ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਉਸਨੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਡੈਮ-ਤਾਲਾਬ ਬਣਾਏ ਹਨ ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਤੰਭ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਨੁਮਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਖੋਮੋ ਵਿਚ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਸੰਭਵ ਸਨ। ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜੇ ਟਿਹਰੀ ਡੈਮ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਨਰਬਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿਰੋਧੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਘੋਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਖਾਉਤੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤਿਲਕਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੇ-ਮੌਤ ਮਰਦੇ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੇ-ਬਹਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ।

ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰ ਦਰ ਦੇ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਹੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਾ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ। ਕਾਨੂੰਨ ਘਾੜੇ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਗਤੇ ਹਨ, ਰਾਖੋ ਇਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬੇ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਭਗਤਿਆ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਨਾਰੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ। ਉਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ-ਅਮਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਿਤਵਦੇ ਸਗੋਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਚਿਤਵਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਸਥਾਨ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚਾ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾਰੰਗ ਘੋਰ-ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋ ਬੇਲਾਡਿੱਲਾ ਖਦਾਨਾਂ ਦੇ 'ਵਿਕਾਸ' ਕਾਰਨ ਉੱਜੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ। ਜਦ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਨਣ ਵਾਲਾ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਚਲਾਏ ਹਨ ਪਰ ਪਰਾਈਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਵਾਸਤੇ। ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਡਾਕੇ ਹੀ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਧੱਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ ਚਾਹ ਸ਼ੱਕਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਏਗੀ।