ਇਕ ਲੜਕੀ), ਵਿਕਾਸ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੀਮ ਦਾ ਆਗੂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਦੋ ਜਣੇ ਹੋਰ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।

ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ। ਬੇ-ਸ਼ੱਕ, ਦਵਾ ਸੰਘਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਕੋਲ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾ-ਮੁਰਾਦ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋਣਾ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹਨਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੋਚਰੇ ਸੀ।

ਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਣ-ਉਪਜ ਕੀਮਤ ਵੱਜੋਂ ਉਗਰਾਹੀ ਜਾਵੇ। ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਤੀਸਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਹਰ ਘਰ ਤੋਂ ਬੱਝਵਾਂ ਦਵਾ ਫੰਡ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਉਪਜ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਆਖ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਤਦ ਤਕ ਵਣ-ਉਪਜ ਹੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸੂਲੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਬੱਝਵੀਂ ਵਣ-ਉਪਜ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇਣ। ਇਹਨਾਂ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨਾਮ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1947 ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰੇ 55 ਸਾਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹਨ ਪਰ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਹਨ। ਮੁਜਰਮ ਓਦੋਂ ਦਾ ਹੀ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਕਹਿਕਹਾ ਲਗਾ ਕੇ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਨਸਿਫ਼ (ਜੱਜ) ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ। ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੰਨ੍ਹ-ਸੁੱਬ ਆਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਇਹ ਅਲੋਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਾਕਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।

ਜੰਗਲ, ਦਵਾਈਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਵੀ ਦਵਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੱਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਮਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਂਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਖੋਜ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਦਵਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਡਕਟਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਢੁੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਰੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਮਾਰ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਇਲਾਜ ਮੌਤ ਹੈ। ਬਿਮਾਰ ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦਾ "ਅਸੱਭਿਅਕ" ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ‘ਸੱਭਿਅਤਾ' ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਇਕੋ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕੋਈ