ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ ਤਦ ਤੱਕ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਕਿਓਂ ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ?"

"ਹੱਲ ਤਾਂ ਕੱਢਾਂਗੇ ਹੀ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਇਕ ਗੋਦਾਮ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਸਕਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵਾਹਵਾ ਹੱਲ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗਾ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਵੇਚੇ ਤੇ ਧਾਨ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਏਥੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮੇਂ ਧਾਨ ਖ੍ਰੀਦ ਵੀ ਸਕਣਗੇ।" ਨਾਰੰਗ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾਇਆ।

"ਪਰ ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ, ਇਹ ਤਾਂ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਐਨਾ ਪੈਸਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤੇ।" ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੱਗਾ, ਹੇ ਵੀ ਸੀ।

"ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਤੋਂ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾਉਂਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਧਾਨ ਅਸੀਂ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਰੱਖਾਂਗੇ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੀ ਵਣ-ਉਪਜ ਨੂੰ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਖ੍ਰੀਦਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਧਾਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।" ਨਾਰੰਗ ਮਸਲੇ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜੀਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਨਾਰੰਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਤੇ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਧਾਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਕਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਠਾਣੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਧਾਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਬਨਣਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਖੇਤ ਅਜੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਹਿਮ-ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

"ਠੀਕ ਹੈ, ਨਾਰੰਗ ਅੱਨਾ! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ ਅਸੀਂ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂਗੇ,'' ਚੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਨਾਰੰਗ ਆਪਣੀ ਝਿੱਲੀ ਕੋਲੋਂ ਝੋਲਾ ਤੇ ਡਾਂਗ ਉਠਾ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ,

"ਈਸ਼ਵਰ ਭਾਈ! ਪਿੰਡ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।"

“ਪਿੰਡ ਨੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਪੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਕੌਣ ਸੁਣੇਗਾ?"

“ਪਾਂਡੂਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਐ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਹਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।"

"ਮੈਂ ਵੀ ਆਵਾਂਗਾ।" ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਚੰਦਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ।

ਸਮੇਤ ਰੰਗੰਨਾ ਦੇ ਅਸੀਂ ਚਾਰੇ ਜਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਹੋ ਪਏ।

"ਜਦ ਇੱਥੇ ਬੰਧ ਉਸਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਉੱਦਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੰਨ੍ਹ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਬੰਧ ਉਸਾਰ ਰਹੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਠੁਕਰਾਅ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ