ਡਿੱਲੀ (ਦਿੱਲੀ) ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਤਲਬ ਹੈ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਪੁਲਿਸ, ਜਬਰ, ਉਜਾੜਾ ਅਤੇ ਬੇ-ਬਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉਹ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸੁਨਣ ਤੇ ਜਾਨਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਜਦ ਤੋਂ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਾਹ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਇਹ ਨਵਾਂ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਜਪਾਈ ਅਤੇ ਬਸ਼ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਾਸਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਰੋੜੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਖੱਬੀ ਖ਼ਾਨ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤੀ ਗਰਜ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰਕਲੋਰ (ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕ) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।

ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਕੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। (ਬਾਦ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ)। ਇਹ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਹੈ ਇਸੇ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵਾਸਤੇ ਡੇਰਾ ਜਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਏਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਲਾਕਾਰ ਏਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਸਵਾ ਸੋ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਝੋਲਾ, ਪਰਨਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਧੂ ਜੋੜਾ "ਕੱਪੜਿਆਂ" ਦਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਕ ਪੋਟਲੀ ਕੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਚੱਲ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਬਾਇਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲਏ ਬਗ਼ੈਰ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨੰਗੇ ਸਨ। ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ। ਵਾਕਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕਬੀਲੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।