……………

ਅੱਜ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਲਾ ਮੰਡਲੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਜ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਮੱਲ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਹੀ ਪੰਡਾਲ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੁੜੀ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁੜੇ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗਜਰਾ ਜਾਂ ਰੰਗਦਾਰ ਰੁਮਾਲ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੰਡਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਪਰਨਾ ਨਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟੋਲੀਆਂ ਬੱਝੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਚਿਹਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਡਲ੍ਹਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅੱਖ-ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਸੰਵਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਝੋਲਾ ਉਲੱਦ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਢੂੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੰਘੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਡਫਲੀ ਕਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਮੇਲੇ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ। ਤਦੇ ਪੰਡਾਲ ਦੀ ਇਕ ਨੁੱਕਰ ਹੋਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ,

ਰੇਲਾ ਰੇ ਰੇ ਰੇ ਰੋ ਲਾ, ਰੇਲਾ, ਰੋਲਾ, ਰੋਲਾ, ਰੇਲਾ

ਇਸ ਹੇਕ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ, ਫੇਰ ਚਾਰ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ.......

ਰੇ ਰੋ ਰੋ ਯਾ ਰੇਲਾ, ਰੇ ਰੇ ਰੋ ਯਾ ਰੇਲਾ, ਰੋਲਾ ਰੇਲਾ ਰੇਲਾ ਰੇਲਾ,

ਰੇਲਾ। ਹਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਗੀਤ ਰੇਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਗੀਤ ਚਿਤਵਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਰੇਲਾ ਇੰਜ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਂਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਹੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਤੁਰੀ ਜਾਵੇ। ਰੋਲਾ ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਹੁਲਾਰੇ ਅਤੇ ਵਜਦ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਰੇਲਾ ਲੜੀਵਾਰ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਸੰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਮਲਤਾਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਮਹੂਆ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਮਲਤਾਲਸ ਅਜਿਹਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਗੂੜਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਹੂਆ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਜੰਗਲ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਓਥੇ ਅਮਲਤਾਸ ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਖੇੜੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਰੇਲਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮਨ ਨੂੰ ਐਨਾ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਹੇਕ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਥਿਰਕਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਵਿਹੜੇ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੀ ਹੇਕ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਪਾਸਿਓਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਰੇਲਾ ਦੀ ਸਦਾਅ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ