ਸੱਭੇ ਸਮੂਹ-ਗੀਤ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ ਸਾਂਝ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਧਾਨ ਵੀ ਕੁੱਟਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿਚ ਛੇ ਛੇ, ਅੱਠ ਅੱਠ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚਰਖ਼ਾ ਕੱਤਦੀਆਂ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਤਿੰਝਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਸੀ। ਉੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਖ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵੰਡ ਓਨੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਓਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਧਰਮ ਕੋਡ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਨ-ਜਾਤੀ ਹੈ, ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਮੰਨੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਕਬਾਇਲੀ ਉਚ-ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਿੱਟ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਬੀਲਾ ਬੱਕਰਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਤੀਸਰਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਆਪਸੀ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੁਆ ਨਾ ਮੰਗੇ ਕਿ 'ਖ਼ੁਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਲਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਤੋਂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋਗੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ 'ਰੱਬੀ' ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ।

ਕੋਈ ਘੰਟਾ ਭਰ ਇੱਕ ਹੀ ਗੀਤ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਚੰਦਨ ਨੇ ਲੰਬੀ ਸੀਟੀ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਜਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਝਿੱਲੀਆਂ ਮੰਚ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਵਿਛਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਕ ਲੈਂਪ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਾਅ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਚੰਦਨ ਨੇ ਕਾਪੀ ਪੈਸਿਲ ਉਠਾਈ, ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਸਟੇਜ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ (ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ।

"ਸਾਥੀ ਮਾਸੇ!" ਚੰਦਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਲਿਆ।

ਇਕੱਠ ਦੀ ਇਕ ਨੁੱਕਰੋਂ ਇਕ ਆਕਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉੱਠਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਟੇਜ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਕੁੜੀ ਲੈਂਪ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਂਦੀ ਗਈ ਖ਼ੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾਅ ਗਿਆ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਤਸਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸੁਣੇ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਸੇ ਲੈਂਪ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ, ਹੇਠਾਂ ਪੇਰਾ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਝਟਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਓ! ਜਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਬੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਮੂੰਹ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰੋਂ ਹਾਸੇ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਫੁਹਾਰਾ ਫੁੱਟ