ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਿੱਜੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ, ਬਾਹਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਐਨਾ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਕੜ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਸੰਤੀ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤਰਜਮਾਕਾਰ ਬਣੀ।

ਕਮਾਂਡਰ ਰਾਜੇਸ਼, ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਿਆਸੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਤੇਲਗੂ ਹੈ ਪਰ ਤੇਲਗੂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿਸੇ ਤੇਲਗੂ-ਭਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਮੈਂਬਰੀ ਦਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਤੇਲਗੂ-ਭਾਸ਼ੀ ਹਨ, ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਗੋਂਡ ਲੜਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਹਨ।

ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਦਸ-ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਪੰਧ ਲੰਘ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਦ ਉਸਨੇ ਰਸਤਾ ਨਾ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਵਿਸਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ' ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੇ-ਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਐਨੀ ਦੂਰ ਇਕੱਲੇ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੇ-ਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਬਸੰਤੀ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਝਗੜੇ ਸਬੰਧੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘ ਦੇ ਆਗੂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਭੈਣਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ।

"ਏਥੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ ਲੋਕ?" ਮੈਂ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹਿਆ।

"ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਨਾ ਨਿਬੇੜ ਸਕਣ ਤਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸੰਘ ਦਖ਼ਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦਸਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

"ਜੇ ਕੋਈ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ?"

"ਅਜਿਹਾ ਘੱਟ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਤਕ ਮਾਮਲੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ 'ਗਰਾਮ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲੇ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਜਿੱਠ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਜਦ ਪੁਲਿਸ ਆਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਰ ਕੁੱਟ ਤੇ ਖਵਾਰੀ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਜਿਹਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ। ਇਸ ਲੜਕੇ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੰਨ ਜਾਣਗੇ। ਇਨਸਾਫ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਸੱਚੀਂ ਹੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਐ। ਜੇ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਰੁਲ ਜਾਣ।"

ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਾ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ