ਚਾਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਅਜਿਹੀ ਨਾ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁਣਗੇ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਗੁਰੀਲੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਸੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਬਸੰਤੀ, ਇਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੁੜੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਲਝੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇਗੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਗੁੜ੍ਹ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਪਰ ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚੋਂ ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਰਕ ਦੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਵ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੇ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਦੱਸ ਸਾਲ ਦਾ ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਓਥੇ ਹੋਂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਈ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਰੁਖ਼ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰੇਗੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੋਈ ਵੀ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਸੀ ਰੁਕਣਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਨੇ ਦਸਤੇ ਤੋਂ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠ ਦੇਵੇਗਾ।

ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਦ।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 'ਇੱਲਾ ਇੱਲਾ' ਨਹੀਂ 'ਹੋ ਹੋ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਯਾਨਿ, 'ਹਾਂ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਜਾਣ। ਅਸੀਂ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਰਸਮੀ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਾਸਤੇ ਬੇ-ਬਾਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਪਰ ਰਾਜੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੇਲਗੁ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੇਲ ਨਹੀਂ, ਗੋਂਡ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਅਜਨਬੀ ਹੀ ਸੀ। ਰਸਮੀ ਹੋਣਾ ਸਾਡੀ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।

"ਕਦ ਤੋਂ ਏਥੇ ਹੈ?"

"ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ।"

"ਲਹਿਰ ਵਿਚ?"

"ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ

"ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹੈ?

"ਹਾਂ "।"

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਬਸੰਤੀ ਉਸ ਦੀ 'ਹਾਂ' ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦੀ ਉਸ