ਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਈਲ ਈਲ, ਇੱਲਾ ਇੱਲਾ।" ਉਸ ਦੇ ਐਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੱਸ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਉਹ ਵੀ। ਬਸੰਤੀ ਹੱਕੀ ਬੱਕੀ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ, ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਗਈ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਲਾ ਇੱਲਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਪਰ ਬੰਬਈ ਮਾਰਕਾ ਈਲੂ ਈਲੂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

"ਕਿਆ ਹੁਆ ਰਾਜੇਸ਼ ਭਾਈ?" ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, "ਕਿਆ ਹੂਆ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਦਾ? ਹੱਸਦੇ ਕਿਉਂ ਹੋ?

" ਜਦ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ 'ਅੱਛਾ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ! ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗੀ।

"ਤੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈਂ?"

"ਨਹੀਂ। ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਦਾਂ।"

"ਤੂੰ ਤੇਜ਼ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦੇ। ਗੋਲੀ ਵੀ ਐਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਣੇ?" "ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੀ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਅਸਲਾ ਜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਓਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ਿਸ਼ਤ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਨੱਪਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਵਾਂ ਕਮਾਂਡਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਸਿਆਸੀ ਕੰਮ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗਾ।"

ਰਾਜੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਗੋਂਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਦਸਤੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਦਸਤਾ ਤਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਰੋਜ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੇ ਮਸਲੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਰੁਕੇ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਕੇਗਾ।

ਬਸੰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੀ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਗਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਵਿਕਾਸ ਕੰਮਾਂ, ਪੁਲੀਸ ਜਬਰ, ਨਵੇਂ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਦਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਧੁਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਢਾਂਚਾ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰਬ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।