ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਗੂੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਸੰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਉਲਥਾਅ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਵਖਿਆਨਾ, ਅਸਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲਕਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਉਲਝਣ ਲੱਗ ਪਈ।

"ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਆਸਤ ਐਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਿਓਂ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਫ਼ਿਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਗਦੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀ। ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਕਿ ਅੱਧਾ ਇਨਕਲਾਬ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗੂੜ੍ਹ ਗੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਰੁਕਿਆ ਪਿਐ ਅਤੇ ਕਦੇ ਲੱਗਦੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਲੱਭੋ, ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।" ਬਸੰਤੀ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ ਕਰੇਗੀ।

ਜਦ ਬਸੰਤੀ ਦਾ ਪੁਲ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰਾਤ ਭਰ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮੱਲਿਆ।

ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਕੋਈ ਜਣਾ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਕਿ ਮਾਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਦਮ ਤੋੜ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਚੱਕਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

"ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਕਤਲ," ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਲੱਚੱਕਾ ਸੁਣੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਬੀਤੇਗੀ? ਇਹ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਲੱਚੱਕਾ ਵਧੇਰੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਧਾ ਲਵੇਗੀ।

"ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਝੁਲਸ ਜਾਣ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕੇ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਦਵਾ ਸੰਘ ਫ਼ੋਰਨ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਕਤ ਕੱਢਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ।" ਰਾਜੇਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਮੁਜਰਮਾਨਾ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਸਿਰਫ਼ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਸੰਤੀ ਮਾਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਆਮ ਘਟਨਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਦਾਸ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਜੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਸੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਲੱਚੱਕਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਿੱਕੀ