ਇੱਕ ਗਾਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਪਾਠ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ।

੧੪ ਮਾਰਚ ੧੮੩੨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਾਰਨਸ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੂੰ ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ (Barnes Travels into Bukhara Voluma II, page 66) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਸੀਂ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਬਾਰਨਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ:

We were shocked at the catastrophe and proposed to return, but the chief (Hari Singh) would not listen to it. He gave a laugh, and said, "What is the use of (Sikh) if he cannot pass the Attock (Indus)"? The Principal branch, however, was still in our front; and I only agreed to cross if the horse men were left behind. "Leave my guard, "impossible but we did leave it, and safely passed the ford.....

ਭਾਵ ਬਿਪਤਾ ਭਰਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਡਾ ਮੁਖੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਸਿੱਖ ਕਾਹਦਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਦਰਿਆ ਸਾਡੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੀ। ਖੈਰ ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜੇਕਰ ਹੋਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਭੀੜ ਭੜਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।