ਸੰਦ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਦੇ ਹਰ ਸੰਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬੁਝਾਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਦ ਹੈ। ਹਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਾਲੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਵੇਖੋ-

ਠੱਕ-ਠੱਕ ਟੈਂਚੂ

ਧਰਤ ਪਟੈਚੂ

ਤਿੰਨ ਸਿਰੀਆਂ

ਦਸ ਪੈਰ ਟੁਕੈਂਚੂ

(ਹਲ ਪਿੱਛੇ ਹਾਲੀ)

ਅਤੇ

ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਪਿੱਦੂ

ਭੂ-ਭੂ ਕਰਕੇ

ਜ਼ਮੀਨ 'ਚ ਬੜ ਗਿਆ

(ਹਲ਼)

ਹੋਰ

ਆਂਗਾ ਛਾਂਗਾ

ਧਰਤ ਪਟਾਂਗਾ

ਛੇ ਅੱਖਾਂ ਦਸ ਟਾਂਗਾ

(ਹਲ, ਹਾਲੀ ਤੇ ਬਲਦ)

ਖੇਤ ਬੀਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਮਗਰੋਂ ਸੁਹਾਗਾ ਦੇ ਕੇ ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—

ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੈਂ ਲੈਣ ਗਿਆ

ਉਹ ਦਿੰਦੇ ਸੀ

ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ

ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੈ ਆਉਂਦਾ

(ਸੁਹਾਗਾ)

ਅਤੇ