ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਐਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਪੇਨੀ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ । ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਇਤੀਵਤਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁਕਟ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਉਸ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਾਏ ਗਏ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕਰੀਬ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕੋਚੂਆ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਤੁਰਭੁਜੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿੰਘਮ ਨੇ ਉਸ ਇੱਕਾ ਮਿੱਥ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਇਲਸ ਭਰਾ ਦੂਸਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲਿਆਏ ਸਨ । ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰਤਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ ਬਹਿਸਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਬਿੰਘਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੋਲ ਅਹਾਤਾ ਸੀ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਕੁਜ਼ਕੋ ਦੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਤੇ ਸੰਰਚਨਾ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਸੀ ਤੇ ਏਡੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਦਿਰ ਕਿਸੇ ਇਕਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਕਬਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜਕ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾੜੇ-ਮੋਟੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਸਨ। ਇਹ ਤਰਸਨਾਕ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਫੂਸ ਦੀ ਛੱਤ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਬਾਰੇ ਇਲਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਲਾਸੀ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਪਰ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲਈ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ, ਅਸੀਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਝਰੋਖੇ ਦੇਖੇ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਕਿਤੇ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵੀ ਆਰ-ਪਾਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ । ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿੱਥੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਝਰੋਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਵਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛਿਓਂ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟ ਨਾ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਤਸੀਹੇ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਸੋ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝਰੋਖਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਤੇ ਅਲਬਰਟੋ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿੱਛਿਓਂ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾੜੇ ਜਿਹੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਸਨਸਨੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਟ ਜਾਂਦਾ।

ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਸੌ ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਹੁਯਾਨ ਪੀਚੂ (ਜਵਾਨ ਪਹਾੜ) ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖਿਲਾਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਾਨ ਪੀਚ ਜਵਾਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ