ਅਤੇ ਨਰਕ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕ-ਜਿਹੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਕੁਝ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਨ। ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਦੇਖਣ ਦੇ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਫੋਸਡੇਗ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਣੈ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਥਿਓਲਾਜਿਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਕੂਲ, ਜਿਥੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ। ਉਥੇ ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਉ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨਾ, ਚੇਹਰੇ 'ਤੇ ਹਾਸਾ ਲੈ ਆਉਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਗੀ ਲੈ ਆਉਣਾ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਲੈ ਆਉਣਾ । ਇਕਦਮ ਖਿੜ ਜਾਣਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਿ ਸਵਰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਰਦਾ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਇਕ ਯੁਵਕ ਨੇ ਖੜੇ ਹੋਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਤੇ ਜਦ ਨਰਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇ? ਤਾਂ ਫੋਸਡੇਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਸੂਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਚੱਲ ਜਾਏਗਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਨਾ।

ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਜਾਏਗਾ। ਉਹਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਦੁਖੀ, ਉਦਾਸ, ਪੀੜਿਤ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਸ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਨੰਦ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕ ਹੀ ਰਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਤਾਵੇ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੋ।

ਚੰਗੇਜ਼ ਦਿੱਲੀ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗਵਾ ਕੇ ਜਲੂਸ ਕਢਵਾਇਆ ਅੱਗੇ । ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਕੋਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ।

ਇਹ ਆਦਮੀ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਰਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਜਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ, ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ । ਕੁਝ ਵੇਸਵਾਵਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਆਈਆਂ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦੋ ਵਜੇ ਜਦ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਚੰਗੇਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ 'ਚ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿਉ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਚੰਗੇਜ਼ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਿਨ