ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੋਈ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।

ਇਕ ਆਦਮੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਿਵ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਬਾਹਕਾਰੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਈਗੋ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਹਾਂ—ਦਿਖਾਈ ਪਵੇ, ਇਹਦੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਾ ਤਾਂ ਤਦੇ ਹੈ ਜਦ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰਵੀ ਬਾਬੂ, ਤੁਸੀਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਹੁਣ ਤਕ ਮਨੁੱਖ-ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਗਾਏ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਣ । ਸ਼ੈਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਨੇਟ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਨੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਾਫ਼ ਕਰ । ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਨਾਉਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਜਦ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਜਦ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਤਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਫੈਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ... ਹਾਂ, ਕੋਈ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਲੇਕਿਨ ਗੀਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।'

ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਜੇਹਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਬਣਿਆ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਛਾਪ ਅਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਉਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਹੰਕਾਰ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਹੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼-ਆਤਮਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਨੇ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਹਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇੰਨੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ, ਇੰਨੇ ਚਰਚ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਚਰਚ ਜੇ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਲੇਕਿਨ ਮੰਤਰ ਤੇ ਮਸਜਿਦ ਘਿਰਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਘਿਰਨਾ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਾਂ ਅੱਡੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੜਾਉਣ