ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾਉਣ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹੋਣੇ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਲੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮਸਜਿਦ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਉੱਸਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਇਕ ਅੰਤਮ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ :

ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਨੰਦਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਦਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੰਕਾਰ-ਬੁੱਨਯ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜੋ ਖ਼ਿਆਲ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਇਹ ਭਰਮ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਛੁੱਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤਕ ਪੀੜ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਭਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਾਂਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਇਹ ਮੈਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਅਨੋਖਾ ਹੈ। ਸਾਹ 'ਤੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ । ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ, ਲੈਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ । ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਾਗਲਪਣ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਥੋਂ ਤਕ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਜਨਮ-ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦਿਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮੈਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਮੈਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਲੇਕਿਨ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਇਸ ਮੈਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਨੇਕ- ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੈਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦ ਇਹ ਮੈਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦ ਇਹ ਮੈਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਟੱਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਲੜਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਝੰਡੇ ਜੋ ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟੱਕਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਬੜਾ