ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਥੇ ਹੈ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਗੀਤਾ, ਕੁਰਾਨ, ਬਾਈਬਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਥੇ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਕ ਲੋਕ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਧਰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ, ਗਿਰਜਾਘਰ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਤੀਜਾ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਹੇ, ਜੋ ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ, ਉਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਕ ਆਦਮੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ। ਧਾਰਮਕ ਆਦਮੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਹਰ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਬਾਹਰ ਯਾਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਕ ਯਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਧਾਰਮਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ।

ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਨਾਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ, ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਇਸ ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਨੋਸੰਤਾਪ, ਸਾਰੀ ਏਂਜ਼ਾਇਟੀ, ਸਾਰਾ ਏਂਗੁਇਸ਼, ਜੋ ਵੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਰੀਬ- ਕਰੀਬ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਰਸਤੇ ਗਿਆਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਦਮ ਉਥੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ।

ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਲੰਮੀ ਪੁਲਾੜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਲਵੇਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਵੀ