ਆਸਥਾ ਤੇ ਅਨਾਸਥਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ, ਸਭ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਖ਼ੁਦ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਰਧਾ; ਨਾ ਅਸ਼ਰਧਾ। ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਸਵੀਕਾਰ; ਨਾ ਅਸਵੀਕਾਰ । ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਗਿਆਸਾ। ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?

ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚੇਤੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਬਲਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਢਲਦੀ ਜਾਏਗੀ ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜਨ ਲੱਗੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੌਸਲਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਢੇ ਜਲਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਵਾਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਬੁੱਢਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਹੌਸਲਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਭੈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ, ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਭੁਗਤਣੀ ਪਏਗੀ। ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਬਦਲਾ ਲਏਗਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭੈ ਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।

ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭੈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੈ ਉੱਤੇ, ਘਬਰਾਹਟ ਉੱਤੇ, ਡਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭੈਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕੇਗਾ? ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਤਾਂ ਅਭੈ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੁਨਿਆਦ ਤਾਂ ਭੈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਸੰਪਰਦਾ, ਸਾਡੇ ਪੁਰੋਹਤ ਸਾਡੇ ਪਾਦਰੀ, ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂ, ਸਾਡੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਭੈ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੈ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਪਿਛੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਭੈ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਸਕਣ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗ ਸਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ