ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋਵੇ । ਚੰਦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੂਨਯ ਹੈ ਉਹ ਚੰਦ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਫੁੱਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੂਨਯ ਹੈ ਉਹ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੂਨਯ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮ-ਸ਼ੂਨਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

ਜੋ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਵੇਦਨ, ਸੈਂਸਟੀਵਿਟੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੋਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪਾਗਲ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਗੀਤਾ, ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਦੁਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਬਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅੰਦਰ ਸਭ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅੰਦਰ ਕਚਰਾ ਹੀ ਕਚਰਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਖੋਪਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖੋ, ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬੈਠ ਕੇ ਦੇਖਣਾ, ਉਥੇ ਕੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਉਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਉਗੇ, ਉਥੇ ਸਭ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਥੇ ਕੋਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੁਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜੇਹਾ ਬੰਦ ਦਿਮਾਗ਼, ਅਜੇਹੀਆਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਨੂੰ, ਕਿਵੇਂ ਸੁਹੱਪਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਲਵੋ, ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀ ਜਿਥੇ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ, ਸੰਵੇਦਨਾ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਜਦ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਸ਼ੂਨਯ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸ਼ੂਨਯ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸ਼ੂਨਯ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਹੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੁਝ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੁਝ ਰਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ