ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ—ਉਵੇਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜਾਗਰੂਪ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਾਂ ਚੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕੋਈ ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਤੋੜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ 'ਚ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹੋ।

ਮੈਨੂੰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਗਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈਏ? ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਕ ਬੜੇ ਨੀਵੇਂ ਖੰਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਪੱਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਚੱਲਣ 'ਚ ਪ੍ਰਾਣ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ 'ਤੇ ਚੱਲੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ਕਿ ਜਾਗਰੂਪਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਦਮ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕਦਮ ਚਿੱਤ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਕਦਮ ਜਾਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋ, ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਜੋ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਈਟ ਮਾਈਂਡ ਫੁਲਨੈੱਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਸਹੀ ਜਾਗ, ਸ਼। ਬੋਧਪੂਰਵਕ ਜੀਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹੋਵੋ, ਬੈਠਦੇ ਹੋਵੋ, ਉਠਦੇ ਹੋਵੇ, ਸੌਦੇ ਹੋਵੋ, ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਵੋ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਵੋ, ਸੜਕ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਵੋ, ਹੋਸ਼ਪੂਰਵਕ ਕਰੋ- ਉਠਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਚਲਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਹੋਸ਼ਪੂਰਨ ਹੋਣ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦਾ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਅੰਦਰ ਮੂਰਛਾ ਨੂੰ ਤੋੜੋ। ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਇਉਂ ਜੀਵੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਡੇਂਜਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੋ, ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਧਾਰਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡੇਂਜਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਟੋਇਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ? ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਨਾ? ਡਿੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਉਗੇ। ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਜਿਸ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖੜੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜੋ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੈ, ਨਾਸਮਝ ਹੈ।

ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਛਿਨ ਡਿਗ ਪਉਗੇ । ਰੋਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਿਗਦੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਰੋਜ਼ ਲੋਕ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਡਿਗ ਜਾਉਗੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਹੈ—ਇਕਦਮ ਡੇਂਜਰ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਹੈ, ਖ਼ਤਰਾ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ, ਚਾਹੇ ਮਨ ਦੀਆਂ, ਚੇਤੰਨ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ । ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿੰਨਾ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਅੰਦਰ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਪਾਏਗਾ, ਅੰਦਰ ਸ਼ੂਨਯ ਆ ਜਾਏਗਾ। ਅਤੇ ਜਦ ਸ਼ੂਨਯ ਆ ਜਾਂਦਾ