ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪੈਂਦਾ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਚਿੱਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਅਟੈਂਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਛੁੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆਂ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਮਾਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਜੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਆਦਮੀ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੋਧ ਹੋਵੇ।

ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੇਕਨਾਲਾਜਿਕਲ, ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜੇਹੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਥੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦਾ ਘੱਟ- ਤੋਂ-ਘੱਟ ਮੌਕਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ । ਜੋ ਆਦਮੀ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਉੱਨਾ ਹੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਜੋ ਆਦਮੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੋਚਦਾ ਅਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੜ੍ਹ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ है।

ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਜੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਇਕਦਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋਅ ਬੁਝ ਜਾਏਗੀ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਮੰਦਰ ਜਾਉ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ-ਪੂਜਾਵਾਂ ਕਰੋ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਰੋਜ਼ ਬੈਠ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਇਕ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਮੈਕੇਨਿਕਲ ਰਿਪਿਟੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ । ਜਿਸ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਏਗਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਅੜਿੱਚਣ ਲੱਗੇਗੀ। ਉਹ ਕਹੇਗਾ, ਅੱਜ ਜ਼ਰਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਣ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣਾ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਬਾਈਬਲ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਨਮਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਬੇਚੈਨੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਚੈਨੀ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਆਦਤ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਉਸ ਆਦਤ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਦਤ-ਇਕ ਆਦਮੀ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਗਰਟ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੋ-ਜਿਹੀ ਹੀ ਆਦਤ ਹੈ।

ਆਦਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।