ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ, ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਜੜ੍ਹ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਉ । ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਇਕ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਜੇਹਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਰ ਸੁੰਗੜ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇੰਨਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪੈਟਰਨ 'ਤੇ, ਇਕ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਇਕ ਜੜ੍ਹਤਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰ ਜਾਏਗਾ । ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਘਰੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਉਹ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਹ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨਾ ਲਿਆਵੇ । ਅਤੇ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਥੇ ਹੋ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੜ੍ਹਤਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੀਬਰ ਹੋਵੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗੇ।
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਯਮ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਹੀ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨੱਸਣਵਾਦੀ ਰੁਝਾਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਏਕੇਪ ਦੇ ਰੁਝਾਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਕਿ ਇਥੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਨੱਸ ਜਾਵਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਜਿਥੇ ਜਾਉਗੇ ਉਥੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਹੋ, ਉਹੀ-ਦਾ-ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ।
ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ-ਹੀ-ਸਵੇਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਕ ਪਰਛੱਤੀ ਸੀ । ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ ਸੀ । ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਹੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਥੇ ਵਸਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਹਨ? ਲੇਕਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਸਨ? ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਆਦਮੀ
