ਨਹੀਂ ਬਚਾਏਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ ਡੈੱਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਚੇਤਨਾ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਤੀਤ ਦਾ ਭਾਰ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਹਾਂ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਛੇ ਤੋਂ ਦਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਜਿਉਂ ਲਏ ਹੋ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦਾ ਕਚਰਾ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿੱਤ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਮਕਾਨ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਲੇਕਿਨ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਕਾਨ ਦਾ ਕਚਰਾ ਕੋਈ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਨਾ ਸੁੱਟੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਕਾਨ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋਅ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਰ ਹੀ ਭਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਜਗਦੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ, ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਬੀਤੇ ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਦ ਸਵੇਰੇ ਉਠੇ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਦਿਨ 'ਚ ਉਠੇ। ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਲ੍ਹ ਵੀ ਕੁਝ ਸੀ । ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰੇ, ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਜ ਫੁਰਤ ਹੋਣ, ਅੱਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਣ। ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਇਕ ਆਦਮੀ ਗਾਲ੍ਹ ਦੇ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਈ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਜੋ ਹੁਣ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਕਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਵਿਚਾਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਜੋ ਆਦਮੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਮਰ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿਉ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਲੇਕਿਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ । ਉਹ ਮੁਰਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਆ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਸਲੂਕ ਕਰੋਗੇ, ਉਹ ਇਸ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਪਿਆ ਸੀ।

ਬੁੱਧ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਥੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਚਲਿਆ ਵੀ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਇਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਥੁੱਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੂੰਝ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ? ਅਤੇ