ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਥੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਇੰਨੀ ਗੂੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁੱਸਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਆਦਮੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਛਤਾਇਆ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੈਰ ਛੋਹੇ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਉ। ਮੈਥੋਂ ਕੱਲ੍ਹ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਇਹ ਭੁੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਥੁੱਕਿਆ, ਮੈਂ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤਾ, ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਕੀ ਹੈ, ਦਿੱਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਕਠਨਾਈ ਕੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਕਿ ਤੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਜੋ ਥੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਆਦਮੀ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰ ਦਿਉ। ਇਹ ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਥੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਜਾ ਆਦਮੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਥੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਥੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ । ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜਿਸ 'ਤੇ ਥੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਵਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਉਹੀ ਗੰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਲ੍ਹ ਵੀ ਆਏ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਵਹਿ ਗਈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਕਲ੍ਹ ਆਏ ਸੀ । ਹੁਣ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਜਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਲ੍ਹ ਦੀ ਗੰਗਾ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿੱਤ ਵੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਵਹਿੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਠਹਿਰਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਸ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ। ਤਾਂ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ? ਉਹ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਖਿਮਾ ਕਰਾਂ। ਤਾਂ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇੰਨਾ ਹੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖੋ, ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਉ, ਵਹਿ ਜਾਣ ਦਿਉ, ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ।

ਅਸੀਂ, ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਚੁੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਗ ਪਾਂਦੇ । ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਰਦਾ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਈ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਂਦੇ । ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਮਰ ਜਾਣ ਦਿਉ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮਿਲੇਗਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਦਮੀ ਜਿੰਨੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਮਰ ਜਾਣ ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਰੋਜ਼ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਉਹ ਇਉਂ ਜਾਗੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆ