ਬੁੱਢਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਸੰਕੋਚ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਤੇ ਕਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਦੀਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਕੋਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ ਆਏ ਹੋਏ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾ ਚੁੱਕਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ! ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਣ ਜਿਹਾ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ ਪੂਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲੇਂ, ਲੇਕਿਨ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਪਾਗਲ ਹੋ, ਮੈਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ ਬੋਲਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੂੰ ਬੋਲਿਆ, ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਜੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰੰਪਰਾ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।

ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੋਜਣਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਹਿਸਾਸ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਦਰਿੱਦਰ ਆਦਮੀ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਸੁਰ ਪਰਾਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੀਨ-ਹੀਨ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਅਹਿਸਾਸ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੋਣ। ਅਜੇਹਾ ਆਦਮੀ ਇਕ ਪਰਤਵੀਂ ਗੂੰਜ-ਮਾਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਤਵੀਂ ਗੂੰਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਕ ਯੰਤਰ 'ਤੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਰਤਾ ਕੇ ਗੁੰਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮਹਾਂਵੀਰ, ਬੁੱਧ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਪਰਤ ਕੇ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਹੈ? ਜੇ ਸਭ ਪਰਤਵੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਰੇ ਹੋ, ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਕੇਗਾ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ, ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਧਨੀ, ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਸੰਪਦਾਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਅਜੇਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਯਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਭਵਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਰੁਤਬੇ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਉਸ ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਿਗੂਣੀ