ਸਮਝ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਹੀ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਥ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹੋ ਤੇ ਵੱਡੇ- ਵੱਡੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋ।

ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ, ਸੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾ ਮੰਨ ਲੈਣਾ।

ਮੈਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਕ ਅਨਾਥਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕੁਝ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਅਜੇਹਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ । ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖਾਂ, ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪੁੱਛੋ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਉੱਤਰ ਪਤਾ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਮਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਥੋਥੇ ਜਾਣ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਧਾਰਮਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ ।

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪੁੱਛੋ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਲੜਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੜਕਿਆਂ ਨੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖੇ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਥੇ । ਮੈਂ ਇਕ ਲੜਕੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਥੇ ਤੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਤੇਰਾ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ; ਹਿਰਦਾ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਲੜਕਾ ਬੋਲਿਆ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਨਿਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਆਤਮਾ ਇਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਸਿੱਖ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਜਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਆਤਮਾ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਇਹ ਹੱਥ ਮਸ਼ੀਨੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਕਹੇਗਾ, ਇਥੇ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਬ ਜਾਏਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ । ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਰੇਡੀਮੇਡ, ਬਣਿਆ-ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ ਬਾਲਪਣ ਵਿੱਚ, ਅਬੋਧ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਅਤੇ