ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਵਾਰਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਅਜੇਹੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਅਜੇਹੀ ਸਰਾਂਅ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਆਵੇ ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਚਰਾ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਚਰਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਕਚਰਾ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਅਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅੰਦਰ ਨਾ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਲੇਕਿਨ ਮਨ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅੰਦਰ ਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਵਿਅਰਥ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਵਿਅਰਥ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਵਿਅਰਥ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਚਰਾ ਦੂਜੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵੰਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਕਚਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਰਾ ਸੁਚੇਤਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜ਼ਰਾ ਹੋਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਅਰਥ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ । ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਹੋਸ਼ ਹੋਵੇ ...।

ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸੱਜਣ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਵੀ ਕੀਤੇ । ਮੈਂ ਹਾਂ ਹੂੰ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ । ਉਹ ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਕੁਝ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੱਧ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਉ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ। ਕਹਾ, ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛ, ਲੁਕੋਵੋ ਨਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉੱਬਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਸੁੱਟੋ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆਂ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਅਸੀਂ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ । ਤਾਂ ਨਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ