ਹੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਮਾਗ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਿੰਨਾ ਖ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋਵੇਗਾ ਉੱਨਾ ਹੀ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਰਾਟ ਨਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਖਣਾ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਜੋ ਹੈ, ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਜੋ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੱਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਵਿਅਰਥ ਵਿਚਾਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ, ਅਜੀਬ ਲੋਕ ਸਨ।

ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਲਾਓਤੱਸੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਚਾਰਕ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੋਖਾ ਦੁਸ਼ਟਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੀਕ ਚੱਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਇੰਨੀ-ਕੁ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਲਾਓਸੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ । ਦੋਵੇਂ ਜਦ ਘੁੰਮਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਨਮਸਕਾਰ, ਤਾਂ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਲਾਓਸੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਕੁੱਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਮਹਿਮਾਨ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲੈ ਆਇਆ। ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਲਾਓਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਦੇਖ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਲ੍ਹ ਨਾ ਲਿਆਵੀਂ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ ਇਕ-ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਦੀ ਸਵੇਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਲਾਓਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾ ਲਿਆਵੀਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਕਵਾਸੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਨੀ-ਕੁ ਗੱਲ ਸੀ, ਡੇਢ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੱਜ ਸਵੇਰ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਸਨ । ਅਜੇਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਚਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਾਂ, ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਚਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮਹਾਂਵੀਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਮੌਨ ਸਨ । ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮੌਨ ਸਨ । ਮੁਹੰਮਦ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਮੌਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਮੌਨ ਰਹਿਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਏਗਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਹੱਪਣ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਮੌਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਵਿਅਰਥ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੋ ਨਾ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ। ਸੁਚੇਤ ਜਿੰਨੇ ਤੁਸੀਂ