ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੋ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਲ੍ਹ ਮੈਂ ਜਲਾਂਗਾ। ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਮੜ੍ਹੀਆਂ 'ਚ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ ! ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਫਿਰ ਉਹ ਉਹੋ-ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੀਂਦਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲ੍ਹ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਮਰਾਂਗਾ ਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਰੇਗਾ ਹੀ, ਉਹ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰੇਗਾ ਕਿਵੇਂ? ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੁਝ ਹੈ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਮਰੇਗਾ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਖੋਜ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ਕਿ ਹੋਵੇਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਤਾ ਤਾਂ ਲਾਈਏ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਰੇਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਮਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ? ਮਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ ਹੈ।

ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾ ਜੋ ਓੜਕ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਰ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ-ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਦੇਖ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਵੇਂ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਉਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਮੇਰਾ ਮੈਂ ਹੈ । ਜੋ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਸੁਕਰਾਤ ਮਰਿਆ ਸੀ-ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੇਟ ਗਿਆ ਸੀ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ। ਮਿੱਤਰ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ। ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਰੋਵੋ ਨਾ। ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਥੇ ਫੁਰਸਤ ਸੀ, ਦੇਖਣ ਦੀ। ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੇਖੋ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਬੜਾ ਅਸਚਰਜ। ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੀ ਉੱਨਾ ਹੁਣ ਵੀ ਜਾਣ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੱਕ ਤਕ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ-ਹੁਣ ਲੱਕ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ ਸੁਣੋ, ਅਸਚਰਜ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਉੱਨਾ ਹੀ ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੀ । ਫਿਰ ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਹੱਥ ਵੀ ਨਿੱਸਲ ਹੋ ਗਏ। ਹੱਥ ਵੀ ਮਰ ਗਏ। ਹੁਣ ਹੱਥ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਤਦ ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਧੜਕਨ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਨਾ ਬਚਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਹਾਂ । ਪਰ ਜਦ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਮਰਨ 'ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ, ਜਦ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤਕ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ। ਜਦ ਲੱਕ ਤਕ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਖੁਲ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਦ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂਗਾ।

ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ, ਸਮਾਧੀ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਹੀ