ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਆਵੇ।

ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਛਿਨਾਂ 'ਤੇ, ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਜੇਹਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਹਨ, ਸੰਗੀ ਹਨ, ਸਾਥੀ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾਂਦੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਵੀ ਦੂਜਾ ਅਨੁਭਵ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਡਰ ਹੈ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ । ਹੁਣ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਸਾਥ ਹੈ ਤਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਆਦਮੀ ਸਾਥ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਡਰ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੋ ਆਦਮੀ ਦੋਨੋਂ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਦੋਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਹੈ, ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਆਦਮੀ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਜੇਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹੈ।

ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਭੈ—ਲੇਕਿਨ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਟੋਟਲੀ ਅਲੋਨ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗਾ? ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗੀ, ਪਿਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥ ਜਾਏਗਾ, ਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥ ਜਾਏਗਾ, ਗੁਰੂ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥ ਜਾਏਗਾ, ਦੋਸਤ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥ ਜਾਏਗਾ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਜਿੰਨਾ ਐਸਟ੍ਰੋਵਰਟ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ 'ਚ ਉੱਨੀ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਈਏ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਲਗਾ ਲਵਾਂਗੇ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾਂਗੇ, ਕੁਝ-ਨਾ-ਕੁਝ ਕਰਨ ਲੱਗਾਂਗੇ, ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਲੱਗਾਂਗੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਲੋਕ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਤਾਸ਼ ਖੇਡਣ ਲੱਗਣਗੇ, ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਆਦਮੀ ਹਨ, ਦੋਨਾਂ ਤਰਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗਣਗੀਆਂ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਲਪਿਤ ਕਰ ਲਏਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਭੈਮਾਨ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।