ਹੋਰ ਸੁਣਾਓ। ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਪੇਨਸ਼ਨ ਆ ਗਏ ਕਿ ਨਹੀਂ ?"

"ਬੱਸ ਜੀ, ਰਹੀ ਗਿਆ ਸਾਲ ਕੁ।"

“ਕੋਈ ਤਰੱਕੀ ਵੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਅਜੇ ਹੌਲਦਾਰ ਈ।"

"ਊਣ ਤਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਐ ਜੀ, ਰੱਬ ਦੀ ਦਿਆ ਨਾਲ ।"

"ਹੋਰ ਸੂਬੇਦਾਰਨੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਐ? ਕਿੱਥੇ ਐ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ?"

"ਉਨੀ ਕੁੱਥੇ ਜਾਣਾ ਜੀ। ਇਥੇ ਈ ਐ ਠੀਕ-ਠਾਕ।"

"ਫੁੱਲ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਐ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ।"

"ਹਾਹੇ ਜੀ....।" ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਝਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। ਜਿਹਾ

"ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਐਨਾ? ਮੁੜ ਕੇ ਕੋਈ ਪੰਗਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ?"

"ਨਹੀਂ ਜੀ.. ਉਣ ਕਾਦੇ ਪੰਗੇ ਜੀ.... ।" ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਖਿੜ-ਖਿੜਾ ਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ ਸੀ।

ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਕੁਝ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਗਏ ਸਨ, ਚਾਂਦੀ ਵੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਵਾਲਾਂ 'ਚ। ਬੀੜੀ ਪੀ-ਪੀ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਅਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫਿਲਮੀ ਹੀਰੋ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਵਰਗੀ ਖੜਕਵੀਂ ਤੇ ਰੋਹਬਦਾਰ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਕੋਈ ਅਠਾਈ-ਤੀਹ ਸਾਲ। ਕੁਆਰਾ ਸੀ। ਤਕੜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਲਾਦੀ ਜਿਸਮ, ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ। ਚੌੜਾ ਮੱਥਾ। ਉੱਚੀਆਂ ਘੁੰਡੀਦਾਰ ਮੁੱਛਾਂ। ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਥੋੜੀਆਂ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਵਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ। ਤੇੜ ਚਾਦਰਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਮੋਚੀ ਤੋਂ ਬਣਵਾਈ ਟੈਰ ਸੋਲ ਵਾਲੀ ਭਾਰੀ ਜੁੱਤੀ। ਬੀੜੀ ਦਾ ਕਸ਼ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਗਲਾ ਖੰਖਾਰ ਕੇ ਭਾਰੀ ਤੇ ਰੋਹਬਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ। ਬੀੜੀ ਫੜਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵੀ ਕੁਝ ਨਿਵੇਕਲਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੀਚੀ ਤੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ ਵਿਚਾਲੇ ਸੁਲਗਦੀ ਬੀੜੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਬੁੱਲਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ ਭਰਦਾ ਕਿ ਗਲ ਦੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਇਕਦਮ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਮ੍ਹਣਲੇ ਦੋਵੇਂ ਚੌੜੇ ਦੰਦਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਲਖ ਦੀ ਪਰਤ ਜਿਹੀ ਚੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ। ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ। ਗਲ 'ਚ ਕਾਲੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਵੀਤ। ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਣਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੜ੍ਹਿਆ ਭਾਵੇਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਗੱਲ ਬੜੀ ਸੂਝਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕਰਦਾ। ਤਾਸ਼ ਖੇਡਣ ਦਾ ਸ਼ੁਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਲੱਜ ਲੈ ਕੇ