(linguistic geography) ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦੂਰੀ ਮਾਨਵੀ ਸੰਪਰਕ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ। ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪਾਸਾਰ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਖੇਤਰੀ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (social dialects/ sociolects) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪਿਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ-ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਭੁਗੋਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਮਾਈਕਰੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਜੀ.ਏ. ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਨੇ Linguistlic Survey of India ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਆਹੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਹ ਦੇ ਉੱਤਹ ਪੱਛਮੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਲਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਝੰਗ-ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਗੜ ਦੀ ਜ਼ਾਫਿਰੀ, ਥਲੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਟਕੀ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਦੀ ਡੇਰਾਵਾਲ, ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੇ ਬਨੂੰ ਦੀ ਹਿੰਦਕੋ ਜਾ ਮੁਲਕੀ ਅਵਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਵਾਣਕੀ, ਕੋਹਾਟ ਦੀ ਹਿੰਦਕ, ਘੋਬੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਧੁੰਦੀ-ਕੱਜਰਾਲੀ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਲਹਿੰਦੀ, ਧੰਨੀ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਹਿੰਦਕੋ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਹਿੰਦਕੀ ਅਤੇ ਤਿਕੱਲੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ-ਆਰੀਆ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਤ ਮਾਝੀ, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੁਵਾਧੀ, ਕਾਠੀ, ਮਲਵਈ, ਭਟਿਆਣੀ, ਪੱਛਮੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪੂਰਬੀ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਡੋਗਰਾ ਜਾਂ ਡੋਗਰੀ, ਕਾਂਗੜਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਟਿਆਲੀ ਉਪ- ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ