ਨਵਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਜਿਹੜਾ ਨਜਾਰਾ

ਨਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ ਦੁਬਾਰਾ

ਕਹੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਵਾਂ

ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਲਾਵਾਂ।

ਨੇਕੀ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਮੰਤਵ ਕਥਾ-ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਂਦ-ਨਿਹੋਂਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਛਿਣਾਂ 'ਚ ਕਾਵਿ-ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ 'ਵਿਡਾਣੀ ਖੇਡ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਕਵੀ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਕਵੀ ਤੇ ਪਾਤਣੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੇ ਪਾਰ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ 'ਅਸਲੇ' ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਹੈ। ਨੇਕੀ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 'ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਰ ਬਾਣੀਕਾਰ' ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ 'ਦਰਸ਼ਨ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕੀ ਹੈ-ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ? ਨੇਕੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਵੈਤਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 'ਰਸ' ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨਿਆਂ ਕੋਰਾ ਮਾਨਸਿਕ ਹੁਲਾਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। 'ਰਸ' ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਇਹ ਸਵੈ-ਕਥਨ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ : 'ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੈ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਾਡੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਰਸ ਨਾਲ। ਕੇਵਲ ਰਸ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਵੱਸ਼ਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਨੈਤਿਕਤਾ। ਕਾਵਿ ਦਾ ਧਰਮ ਕੇਵਲ 'ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਤਾਲਾਤਮਕ ਸਿਰਜਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਵਿ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਐਪਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ, ਨਿੱਘਾ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਇਸਦੀ ਸਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਦਾਤੀਕਰਣ ਹੈ।.. ਕਾਵਿ-ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਜ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਜਮ ਵੀ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਚਿਰ-ਜੀਵੇ ਖੇੜੇ ਵਰਤਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਰਸ ਦੀ ਸਹੋਦਰ ਹੈ।" (ਉਥਾਨਕਾ ਨਾ ਇਹ ਗੀਤ ਨ ਬਿਰਹੜਾ) ਨੇਕੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਵਾਨ ਕਲਾ-ਕਿਰਤ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਤਯਮ, ਸ਼ਿਵਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਸੁਹਜ-ਕਲਾ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਸੂਝ ਦੀ ਕਲਾ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਗਿਆਨ ਤੇ ਗੀਤ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡਦੇ

ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡਦੇ।