ਪਾਸ਼ : ਬੁਰਜੁਆ ਸੁਹਜ-ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ

ਪਾਸ਼ ਜਿਸਨੇ 'ਧੁੱਪ ਬਣਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਖਿੜ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਗੂੰਜ ਬਣਕੇ ਚੌਹਾਂ ਕੂਟਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਣਾ' ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋਚਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ-ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨੇ 'ਅਮਲ' ਤੇ 'ਕਲਮ' ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਗਹਿਰੇ ਮੋਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਚੇਤੇ ਦੇ ਖੜ ਖੜਕਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਉਹਦੀ 'ਚੁੱਪ ਬੋਲ ਉਠੀ ਹੈ. ਉਸ ਸਾਜਿਸ਼ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਰਹੀ ਹੈ :

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਨਮਿਆਂ

ਤਾਂ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸੰਹੁ ਖਾਕੇ ਜੰਮਿਆ

ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤਿਲਕ ਕੇ ਡਿਗਿਆ

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।

(ਲੋਹ ਕਥਾ, ਪੰਨਾ 16)

ਮੇਰਾ ਲਹੂ ਤੇ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਡੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ

ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਦੱਬੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉੱਗ ਆਵਾਂਗਾ।

(ਲੋਹ ਕਥਾ, ਪੰਨਾ 25)

ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਈ ਕੁਝ ਭੁਲ ਜਾਵੀਂ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ

ਸਿਵਾ ਇਸ ਤੋਂ

ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੀਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋਚਾ ਸੀ

ਮੈਂ ਗਲ ਤੀਕਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ