ਮੇਰੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਜੀਅ ਲੈਣਾ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ

ਮੇਰੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਜੀਅ ਲੈਣਾ

(ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਪੰਨਾ 9)

ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਜੁਝਾਰ-ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ । ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ-ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਵਿਦਰੋਹ ਵਜੋਂ ਉਪਜੀ ਜੁਝਾਰ-ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਧ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੋਵੇਂ ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਸਨ । ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਵੀ ਇਕ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ- ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ 'ਸਮਰਪਣ' ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ: ਸਗੋਂ ਸੰਵਾਦ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਕਟ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ- ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਧਾਰਾ) ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ ਕਾਰਨ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਸਕੀ। ਪਾਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ, ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ, ਹਰਿਭਜਨ ਹਲਵਾਰਵੀ, ਗੁਰਦੀਪ ਗਰੇਵਾਲ, ਦੇਵ, ਲੋਕ ਨਾਥ ਆਦਿ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਸਨ । ਪਾਸ਼ ਜਿਥੇ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਜੁਝਾਰ-ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬੁਲਾਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ- ਲੋਹ-ਕਥਾ (1970 ਈ:) ਉੱਡਦੇ ਬਾਜਾਂ ਮਗਰ (1974 ਈ:) ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ (1978 ਈ:) ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੇ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਮਲੂਕੜੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 'ਲੋਹ ਕਥਾ' ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਹਮਸਫ਼ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਸੰਤ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਧੰਨਭਾਗ' ਕਿਹਾ: 'ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਧੰਨਭਾਗ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਅੱਜੜਿਆਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੰਗੇਜ ਵਾਂਗ ਉਘਾੜ ਕੇ ਦਸਦੀ ਹੈ, ਕਵੀ ਕੀ 'ਹਸਤੀ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਕਿਵੇਂ 'ਸਿਰਜਣੀ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਲੋਹ ਕਥਾ ਪੰਨਾ 3) ਪਾਸ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: ''ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਲ- ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਅਜ ਚਿੱਟੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟਿਊਬਵੈਲ ਉਤੇ।.. ਉਹ ਸਾਡੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਪਿਆਰਾ ਤੁਰ ਗਿਆ ਹੈ।' (ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1998) ਪਾਸ਼ ਸਾਡੇ ਉਹਨਾਂ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ'' ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਖੀ ਘੜੀ 'ਗੁਰੂ' ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੇ 'ਬੇ-ਮੁਖ' ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ' ਬਦਲੇ ‘ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ