ਕੀ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ?

ਤੁਹਾਡੇ ਬੀਥੋਵਨ ਨੇ

ਮਾਂ-ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਰਿਦਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ

ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲਿਆ

ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ

ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਲਾਜ ਦਾ ਕੀ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ

(ਉਡਦੇ ਬਾਜਾਂ ਮਗਰ, ਪੰਨਾ 33)

''ਸ਼ਬਦ ਜੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਮਿਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟੀ 'ਚ ਨਚਦੇ ਹਨ, ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ", ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਕਵੀ ਦੇ ਦਾਇਤਵ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਸੁਚੇਤ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਉਸਦੀ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ- 'ਇਨਕਾਰ'। ਪਾਸ਼ ਬੁਰਜਵਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸੁਹਜ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਚਗਲੇ ਹੋਏ ਸਵਾਦਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਮਾਤੀ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਧਿਰਾਂ ਦੀ, ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਾ/ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਮਾਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਾਵਿ ਵਾਂਗ ਕਾਵਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਭਾਵ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੁਹਜ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਅਪਣਾ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਬੁਰਜਵਾਜ਼ੀ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੜੇ-ਦਾਅ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਮੰਨਦਿਆਂ ਪਾਸ਼ ਬੁਰਜਵਾ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਕਾਟੇ ਹੇਠ ਰਖਦਾ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੁਹਜ ਦੀ ਉਸ ਸੁਪਨ ਸੀਮਾਂ ਤੋਂ ਉਰੇ

ਹਾਲਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਹਨ

ਅਜੇ ਮੈਂ ਧਰਤ ਤੇ ਛਾਈ

ਕਿਸੇ ਸੀਰੀ ਦੇ ਕਾਲੇ-ਸ਼ਾਹ ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਜਹੀ ਰਾਤ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।

ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ

ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਲੁਸੇ ਮੋਰਾਂ ਉਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ...

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਸ ਨਾ ਕਰਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੋ ਕੇ

ਤੁਹਾਡੇ ਚਗਲੇ ਹੋਏ ਸਵਾਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ 'ਚ ਰੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤੋਤਲੀ ਕਵਿਤਾ

ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਕੰਜਕ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ।

(ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ-ਭੂਮਿਕਾ)