ਅਮਲ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਸਹਾਇਕ' ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 'ਸੰਚਾਲਕ' ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਕ ਸੀਮਤ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਇਕੋ ਇਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ-ਜਿਥੇ ਕਵਿਤਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਗਾਵਤੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਜੁਝਾਰ-ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਰਜੀਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਕਾਵਿ- ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੱਠਾ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ।
ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਛਿੜੇ ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ। ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ''ਪਾਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। 'ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ' ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸਾਰਥਕਤਾ ਲਈ ਉਹ ਉਨਾਂ ਹੀ ਸੱਜਗ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਇਸਦੀ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ। ਬਿਲਕੁਲ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ।' (ਸਾਹਿਤ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਪੰਨਾ 196) ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਉਹ ਸੱਤਾ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਟੂ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਰੋਹ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ, ਉਥੇ ਖੱਬੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਦੋਹੇਂ ਮੁਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਆਪਣੀ 'ਸੋਧਵਾਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ' ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀਆਂ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਸ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ-ਕਾਗਜ਼ੀ ਸ਼ੇਰਾ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਵਕਤ ਦੀ ਲਾਸ਼, ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਨਾਂ, ਪਰਖ ਨਲੀ, ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਦਾਅਪੇਚਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਤਨਜ਼ੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ:
