ਹੱਥ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ

ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ

ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁੱਕਣ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਗਿੱਚੀਆਂ ਮਰੋੜਨ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਹੱਥ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ

ਹੀਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚੂਰੀ ਫੜਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ

ਸੈਦੇ ਦੀ ਜਨੇਤ ਡੱਕਣ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਹੱਥ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ

ਲੋਟੂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ...

ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਭੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ...

ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਉਹ ਪਿੰਗਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ, ਪੰਨਾ 24)

ਕਿਰਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਜਾਂ 'ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਖਾੜਕੂ ਘੋਲ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਸੀਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਨਕਸਲਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ, ਦਰਅਸਲ ਮਾਉ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ/ਤਾਕਤ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲੀ ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੂਲ ਭੁੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਮਾਤੀ ਸੂਝ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਆਪਕ ਜਨ- ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਸਤਾਮਕ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਹਰਕੇਬਾਜ਼ੀ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਜਿਹੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਕਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਹਰਕੇਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਰੋਹ ਭਰੀ ਨਾਹਰੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸ-ਵਿਮੁਖ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਚਿਤਰਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੇਜੱਸਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਹਰਕੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਵਈਏ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਨੁਖੀ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੀਪ ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਾਵਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਕਈ ਥਾਈਂ ਰੋਹ-ਭਰੀ ਨਾਹਰੇਬਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਪਰ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ