ਯੁੱਧ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸਿਖਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ

ਯੁੱਧ ਲਹੂ ਦੇ ਲਾਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ

ਯੁੱਧ ਜੀਣ ਦੇ ਨਿੱਘ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ...

ਯੁੱਧ ਅਮਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ

ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਦੇ ਹੁਸਨ ਨੂੰ

ਨਿਹਾਰਨ ਜਿਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਹੈ...

ਯੁੱਧ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ

ਪਿੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੁੱਦੋ ਬਣਕੇ ਆਏਗਾ

ਯੁੱਧ ਸਾਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਲਈ

ਕਢਾਈ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨੇ ਲਿਆਏਗਾ

ਯੁੱਧ ਸਾਡੀਆਂ ਬੀਵੀਆਂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਅੰਦਰ

ਦੁੱਧ ਬਣ ਕੇ ਉਤਰੇਗਾ

ਯੁੱਧ ਸਾਡਿਆਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ਉਤੇ

ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ ਖਿੜੇਗਾ। (ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਪੰਨੇ 29. 30)

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਕਿਰਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਪਾਸ਼ਵੀ ਰਵੱਈਆ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਜਵਾਜ਼ੀ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ (ਜਾਂ ਯੁੱਧ) ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਜਵਾ ਸੁਹਜ- ਸ਼ਾਸਤਰ/ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ ਨੂੰ 'ਨਾਹਰੇ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਚਾਰ' ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਨਾ ਪਏਗਾ।

ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ ਕਵਿਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਸਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ

ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨੌਂਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਆਏ ਹਨ

ਤੇ ਹੁਣ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

(ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਪੰਨਾ 6)

ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਉਸਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਸਿਥਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਸਿਫ਼ਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਭਾਰ ਸਮੇਂ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ 'ਵੀਤਨਾਮ ਦਾ ਯੁੱਗ' ਜਾਂ ਹਰ ਖੇੜੇ 'ਚ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਜੁਝਾਰ ਯੋਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਹੋਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁਲਦੇ ਜੁਝਾਰ ਨਾਇਕ ਦਾ ਇਹ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਬਿੰਬ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਵਸਤੂ-ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਆਪਣੀ ਤੁਮਾਂਟਿਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਚਿਤਰ ਨਹੀਂ ਉਲੀਕ ਸਕੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਤੇਜਸਵੀ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲਹਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਿੜ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦੇ ਸ੍ਵਰ ਦਾ ਭਾਰੂ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ 'ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ, ਸਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੰਭੀ ਹੋਈ ਜੋਗ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਲਹੂ ਮੰਗਦੀ ਸੂਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਲੰਗਾਰ ਸਿਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੇਟਿਆਂ ਵਿਚ ਚੁਭਦੀ ਹੈ। ੳਹਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ 'ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਘੜੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਹੱਡਾਂ ਦੇ ਖੁਰਨ ਨਾਲ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਥੇ 'ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ । ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਗਤੀਰੋਧ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 'ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣਾ' ਅਤੇ 'ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲੇਟੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿਸੇ ਠੰਢੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸ੍ਵਰ ਦੇ ਉਭਰਨ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਸ੍ਵਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੇਜੱਸਵੀ/ਜੁਝਾਰ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੇਵੱਸ, ਸਰਾਪੀ ਹੋਂਦ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ' ਪ੍ਰਤੀ ਧੌਲ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ' ਮੈਂ ਪਿੰਡੇ ਵਕਤ ਦੇ ਚੱਪਾ ਸਦੀ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਹਾਂ ਕੇਵਲ' ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਕਟ-ਮੂੰਹ ਆਏ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਨਾਇਕ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦੀ ਹੈ :

ਮੈਂ ਮੁੰਡਿਓ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਇੱਲ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ 'ਚ ਉਡ ਰਿਹਾ ਆਜ਼ਾਦ ਚੂਹਾ ਹਾਂ