ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਨੀਯਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਊਠਾਂ ਤੇ ਬੈਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲੱਦ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਏਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਕੱਚੇ ਖੂਹ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਣ। ਸੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ੨੫ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ, ਨਵਾਬ ਦੀ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਓਹਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਨੱਸ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਓਹਨਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੋਲੇ ਚਲਾਨ ਨਾਲ ਝੱਟ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੋਈ ਸੂਰਤ ਬਚਾਅ ਦੀ ਨਾ ਦਿੱਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਸੋ ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਪਾਸ ਆਇਆ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਓਸ ਦਾ ਬੜਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ (੧) ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪੁੱਜੇ। (੨) ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਫੌਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਏ। ਸੋ ਦੋਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਨਵਾਬ ਹਾਫਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਡੇਹਰਾ ਅਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਮ ਦੇ ਖੱਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਠੇਕੇ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

੧੫੩. ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕਰਨਾ

ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਡੇਹਰਾ ਦੀਨ ਦੀ ਪਨਾਹ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਵਾਬ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਡੇਹਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਅੱਪੜੇ, ਤਦ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ੨੦ ਲੱਖ ਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਮੁਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਢਾਈ ਲੱਖ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਾ ਖਰਾਜ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੇ ਹੁਣੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਦੇ ਦੇਵੋ ਤਦ ਬੇਹਤਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੌਜ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਕਸੂਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮਨਕੇਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਚੁਪਚਾਪ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਾਸੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ੨੭ ਜਨਵਰੀ ੧੮੨੨ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜੇ। ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਖਲੀ ਤੇ ਧਮਤੋੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਤਾਰਾ ਦੀ ਸੋਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਰਾਏ ਸਾਲਹ ਦੇ ਰਈਸ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਰਈਸ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ ਤੇ ਅਯੋਗ ਢੰਗ ਵਰਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਦੋਨੋਂ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਮੁੜੇ।

੧੫੪. ਦੋ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ

ਵਨਤੋਰਾ ਤੇ ਆਲਰਡ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਹ ਨਿਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਰੋਕ ਸਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਯੂਰਪੀਨ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਵਾਇਦ ਸਿਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਸਨ ਹੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਨ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਕੁਵਾਇਦ ਸਿਖਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬੜੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ।

ਚਾਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦੋ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਰ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਕੋਰਟ ਸਾਹਿਬ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਯੁਟੇਪਲ। ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਪੈਰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਈ ਸੀ ਤੇ ਕਾਫੀ