ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਬਸੀਰੇਜ ਦੇ ਪਾਸ ਐਡੀਕਾਂਗ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਕਰ ਕੇ ਜਨਰਲ ਦਾ ਅਹੁੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਰਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਤੇ ਪਲਟਣਾਂ ਦੀ ਸਿਖਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥ੍ਯਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਓਪਰਾਪਨ ਜਿਹਾ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਯੂਰਪੀ ਢੰਗ ਵਰਤ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫੌਜ ਯੂਰਪੀਨ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵੀ ਯੂਰਪੀਨ ਮੁਲਕਾਂ ਵਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੇ ਓਪਰਾਪਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਫੌਜ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਾਇਦ ਦੀ ਜਾਣੂ ਤੇ ਚੁਸਤ ਚਾਲਾਕ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਾਗੀਰਾਂ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਇਨਾਮ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਸਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਤੇ ਬਗੀਚੇ ਆਦਿਕ ਬਣਵਾ ਲਏ ਤੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ਾਰ ਵੀ ਬੜਾ ਖੁੱਲਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਰੱਖਿਆ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ:

(੧) ਗਊ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਗੇ।

(੨) ਦਾੜੀ ਨਹੀਂ ਮੁਨਾਣਗੇ।

(੩) ਤੰਬਾਕੂ ਨਹੀਂ ਪੀਣਗੇ।

ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਅਖੀਰ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕਿੰਤੂ ਤੀਜੀ ਸ਼ਰਤ ਚੋਰੀ ਛਪੇ ਨਾਲ ਪਾਲੀ।

੧੫੫. ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ ਤੇ ਫਤੇ

ਸ਼ੁਰੂ ੧੮੭੯ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਹ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਲੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਟਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਪਠਾਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੜੀ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਉਧਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਪਾਸ ਅੱਪੜ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਜੰਗ ਕਰ ਕੇ ਖਿੰਡਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਢਣੀ ਸਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੁੜਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਜਨਰਲ ਅਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਤੇ ਧੌਂਕਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤੇ ਜਨਵਰੀ ੧੮੨੩ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਧੌਂਕਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਪੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਾਂਦੇ ਵੇਰ ਦਰਯਾ ਏ ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ, ਤਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੌਂਸਲੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਹ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨੱਸ ਟੁਰੇ। ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਨੱਠ ਕੇ ਮੁਲਖੱਯੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਕੰਮ