ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਲੇਜੇ ਵੀ ਡੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਦਰਯਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਪੈਦਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਚਮੁਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਚੋਜ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਪਾਹ ਦੀ ਭੇਡ ਨੇ ਵੀ ਜਿਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦੀ ਕੁਪੀ ਬੱਧੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਰ੍ਯਾ ਲੰਘੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਓਸ ਭੇਡ ਤੇ ਪੈ ਗਈ, ਆਪ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਓਹਦਾ ਰੋਜ਼ੀਨਾ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਖ਼ਾਸ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫਤਹ ਦਾ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਹਸ਼ਤ ਨਗਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ੧੭ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਖ਼ੈਬਰ ਪਾਸ ਤੱਕ ਫਿਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਅੱਪੜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਘੋੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੌਹਰ ਨਾਮ ਦਾ ਬੜਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘੋੜਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਓਸ ਦੇ ਲੈਣ ਦੀ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਫਿਕਰ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਲਿਆ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੋਹਰਬਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਵਾ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਖਰਾਜ ਦਾ ਲੈਣਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ।
੧੬੨. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਨਾਹ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ
੧੬ ਵਿਸਾਖ ੧੮੮੦ ਮੁਤਾਬਕ ੨੬ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੨੩ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਫਤਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਾਸੀਂ ਦੀਵਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਏ। ਸਰਦਾਰ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ੧੦੦੦ ਰਾਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਭੇਜੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ।
੧੬੩. ਸੰਸਾਰਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ
ਚੇਤਰ ੧੮੯੧ ਨੂੰ ਕਟੋਚ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਅਨਰੋਧ ਚੰਦ ਤੋਂ ੨ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਮੰਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਫਿਰ ਦੇਣਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਪ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਲਿਖਵਾ ਲਈ।
੧੬੪. ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੀ ਮੌਤ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਖਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤੇ ਲੱਗਾ।
੧੬੫. ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ
ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁਭਚਿੰਤਕ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸੀ, ਇਸੇ ਸਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦਿਆਲ ਨੂੰ ਓਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਖਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਓਹਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਡੇਉਢਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
੧੬੬. ਯੂਸਫ਼ਜ਼ੇਈ ਪਠਾਣਾਂ ਤੇ ਫਤਹ
ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਸੈਰ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਂ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਯੂਸਫਜ਼ੇਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ
