ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਦਰਬੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਅਵਾਈ ਸੁਣ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ ਤੇ ਦਰਬੰਦ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਗਏ। ਅਟਕ ਦਾ ਪਾਸ ਅੱਪੜਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਂਵੀਆਂ ਟਾਂਵੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰੀ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਰਯਾ ਲੰਘ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਪਠਾਣ ਨੱਸ ਟੁਰੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ ਲਈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਛੜੀ ਸਵਾਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਲਕਵਾ ਵੱਲ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ੧੮ ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਇਧਰੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲ ਪਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਅੱਪੜ ਕੇ ਪੰਜੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ੨੨ ਪੋਹ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਗਏ।

੧੬੭. ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੇ ਕ੍ਰੋਪੀ

ਸੰਮਤ ੧੮੮੨ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ (ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਦਾ ਪੁਤ੍ਰ) ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਓਹਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ੭੦੦੦੦ ਰੁਪਯਾ ਉਸ ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਓਹਦੇ ਲੜਕੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਜਿਸ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਦਰਬੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਚੂਨੀ ਲਾਲ ਨੂੰ ੨੭ ਲੱਖ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਠੇਕਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਾਰਾਮ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਕਰਨ ਤੇ ਫਿਰ ਓਹਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ, ਇਸੇ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਅਨਬਣ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੱਸ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

੧੬੮. ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਵਾਹ

ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਨ ਲੇਡੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੇਡੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ੨੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਬੋਲ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਗਿਆ।

੧੬੯. ਕੋਟਲੇਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਤਹ

ਸੰਮਤ ੧੮੮੩ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਟਲੇਰ ਫਤਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਓਥੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਰਾਜਾ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੀਵਾਨ ਗੰਗਾਰਾਮ ਨੇ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੰਡਤ ਦੀਨਾਨਾਥ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀਨਾਨਾਥ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ, ਮੋਹਰ ਸੌਂਪੀ।

੧੭੦. ਗੰਡਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦਾ ਫਸਾਦ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੰਡ ਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਫਸਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਬਾਸ ਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਨੀਯਤ ਸੀ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਤੇ ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਨੂੰ ਝਟਪਟ ਓਧਰ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਡ ਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਸ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਮੀਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਗੂ ਫੜੇ ਗਏ। ਅਬਾਸ ਖਾਂ ਖਟਕ ਦਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਇਆ।