ਸ਼ੈਹਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਖਾਣ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਸੰਧ੍ਯਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਪਤਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵੀ ਵਿਖਾਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਬਸੰਤੀ ਪੁਸ਼ਾਕੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਦੂਰੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਾਓ ਮਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਮਲੂਮ ਹੋਂਦੀ ਸੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਫੀਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਜੀ ਧਜੀ ਹੋਈ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ।

੧੭੮. ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆ ਕੇ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਕੱਦ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਡੀਲ ਡੌਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਰੀਝ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਇਹ ਬਣ ਜਾਣਗੇ? ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਡੇਓਢੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰਈਸ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੇਓਢੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਮੁਸਾਹਬਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਵਜ਼ੀਰ ਆਜ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾਏ ਰਾਜਗਾਨ ਰਾਜਾਏ ਹਿੰਦ ਪਤਰਾਜਾ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਸਚੇਤ ਸਿੰਘ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਨੀਯਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ੧੨ ਵਰਿਹਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਰਈਸ ਤੇ ਐਹਲਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਓਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਰਹੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਇਸ ਲੜਕੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਟੋਚ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੇ ਲੜਕੇ ਅਨਰੋਧ ਚੰਦ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਪੰਡਤ ਮਧਸੂਦਨ ਤੇ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਕਿੰਤੂ ਰਾਜਾ ਅਨਰੋਧ ਚੰਦ ਨੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਤਾ ਦੇਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

੧੭੯. ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ਾ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭੁਚਾਲ

ਇਸ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਭੁਚਾਲ ਆਇਆ। ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜਾਨਾਂ ਤੇ ਮਾਲ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਸਰਦਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਵਬਾ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਕਾਨ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਦੀਵਾਨ ਅਮਰ ਨਾਥ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਡੇਢ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਾਰੀ ਜਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

੧੮੦. ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਹਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮੁਲਖੱਯਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਕਸਤ ਖਾ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੀਦੀ ਖਾਂ ਤੇ ਓਹਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਤੇ ਲਾਰਡ ਸਾਹਿਬ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਓਸ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਖਰਾਜ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆਓ। ਜਦ ਇਹ ਫੌਜ ਅਟਕ ਤੇ ਅੱਪੜੀ ਤਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ