ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਵੰਟੋਰਾ, ਅਲਾਰਡ ਤੇ ਅਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਆਦਿਕਾਂ ਨੇ ਓਹ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਏ ਕਿ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਈ। ਜੋ ਕੰਮ ਓਹਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੇ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕਦੇ ਵੇਖੇ ਸੁਣੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ! ਘੋੜਾ ਦੌੜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੰਜੀ ਲੋਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕਰਤਬਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕਾ ਬੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਵੇਖੀ, ਓਸ ਦਿਨ ਭੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੇ ਵਸੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਵਾਕ ਨਿੱਕਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਸੰਧਯਾ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਅੰਤਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੋ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸੱਚਾ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੜਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਓਸੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦਾ; ਜੋ ਮਿਸਟਰ ਮਿਟਕਾਫ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਿਖਿਆ। ਜਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋ ਗਏ।

9 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ। ਰੋਪੜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੀਫ ਸਕੱਤ੍ਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਸੱਦ ਕੇ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਧ ਦੇ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਛਿੜਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫਸਰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ।

੧੮੭. ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਪਾਸ ਠਹਿਰਨਾ

ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ੯ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਕਪੂਰਥਲੇ ਪੁੱਜੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਪਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ੧੬ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜੇ। ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਦਲ ਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੀਰਾਖੂਰ ਵਕੀਲ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਰੋਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

੧੮੮. ਡੇਹਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਖਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰਨਾ

ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਡੇਹਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਸਾਲ ਦੇ ਠੇਕੇ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਠੇਕੇ ਦੀ ਰਕਮ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖਰਾਜ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਠੇਕੇ ਤੇ ਖਰਾਜ ਦੀ ਰਕਮ ਲਿਆਵੇ। ਸਾਦਿਕ ਅਲੀ ਖਾਂ ਹਾਕਮ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਠੇਕੇ ਦੀ ਰਕਮ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ੬ ਲੱਖ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕੁਲ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਜ਼ਬਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਵੰਟੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਪੁੱਜੇ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਖਰਾਜ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਟਾਲਮਟੋਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਓਹਨੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਓਹਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖਰਾਜ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਚ ਜਾਵਾਂ। ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਦ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀ ਰਕਮ ਲਈ ਦੋ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।