ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੜੇ ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਕਿੰਤੂ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਫਾਰਸ਼ ਤੇ ਓਹਦਾ ਅਪਰਾਧ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਮਤ ੧੮੮੯ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਲਫਟੰਟ ਅਲਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨਸ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ ਆਏ। ਇਹ ਓਹੀ ਸਾਹਿਬ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਣ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਬਲ ਕੰਧਾਰ ਬਲਖ ਬੁਖਾਰਾ ਜਾਣ ਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਦਸਤੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਰਨਸ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜਿਸ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਓਗੇ, ਓਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਖਤ ਦਵਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਣਾ। ਬਰਨਸ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਦੇਸ਼ਾਟਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਕਿੰਤੂ ਓਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁਲੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਖਤ ਬੁਖਾਰਾ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਓਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ: ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਈਸ ਪਾਸੋਂ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਬਿਨਾਂ ਵਿੱਦ੍ਯਾ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

੧੯੦. ਸ਼ਾਹਸ਼ੁਜਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਯਾਚਨਾ

ਸ਼ਾਹਸੁਜਾ ਖੁਰਾਸਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾੜ ਗਏ ਕਿ ਓਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੋ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਲ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਖੁਰਾਸਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਵੀ ਕਾਬਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੋਂ ਖੁਹਾ ਬੈਠਾ ਤੇ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਂਜ ਖਾ ਕੇ ਫਿਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਮੁੜ ਆਇਆ।

੧੯੧. ਸੱਖਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਸੱਖਰ ਵੱਲ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਨੱਸ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ੧ ਲੱਖ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

੧੯੨. ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ ਵਲਾਇਤ ਨੂੰ

ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਲਾਇਤ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਨਕਦ ਤੇ ੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਓਹਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਹ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬੰਨੂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੈੱਡ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, 'ਫਰਜ਼ੰਦੇ ਦਿਲਬੰਦ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। "

-----------------------

I never with the presence of a native of Asia with such impressions as I left this man without education and without a guide. He conducts all the affairs of his kingdom with surpassing energy and vigour and yet he wirlds his power with a moderation quite unprecedented in an eastern prince.