ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੀ ਅਵਾਈ ਸੁਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਬਰਲਨ ਜੋ ਐਂਗਲੋ ਇੰਡੀਅਨ ਸਨ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਏ। ਨਾਹੱਕ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਖੂਨ ਨਾ ਵੀਟੇ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਸੀਅਤ ਤੇ ਭਲਿਆਈ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੋਨਾਂ ਸਫੀਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਬਾਰਕਜ਼ੇਈ ਓਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਚੁਪਾਤੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤਦ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਵਾਈ ਸੁਣ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਨਾਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਮਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੰਗੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਜਨਰਲ ਅਵੀਟੇਬਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਆਏ। ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ।

ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਤੋਹਫੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੋਬਿੰਦ ਜਸ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਭੇਜੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਨੰਬਰ ਲਾਇਆ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਟਾਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਆਪ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੋ ਘੋੜੇ ੨੧੦੦ ਨਕਦ ਤੇ ੧੦੧ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਮੇਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰੋਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਘੋੜੇ ਨਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਆਪ ਰੋਹਤਾਸ ਪੁੱਜੇ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਜੀਂਦ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸਬੰਧੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਤਬਾਰੀ ਸੀ, ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

੧੮੯੩ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਗਏ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਿੰਤੂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ। ਅਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

੧੯੭. ਲਦਾਖ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਫਤਹ ਦਾ ਇਨਾਮ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਦਾਖ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੜੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੋਹਫੇ, ਪੋਸਤੀਨਾ ਆਦਿਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਬਹਮੁੱਲਾ ਸਿਰੋਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਹਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ।

ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ ਤਦ ਚੀਨ ਦੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਓਹਨੂੰ ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦੇਵਾਂ? ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੱਸੇ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, "ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਵੇਲਾ ਆਇਆ ਲਿਖਾਂਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਜਹੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਆਸ ਹੈ।" ਫਿਰ