੨੦੨. ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ

੨੨ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਲੀ ਸੀ, ਸਰਹਨਰੀ ਫੇਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹਫਤਾ ਬੜੀ ਸੱਜ ਧਜ ਨਾਲ ਜਲਸੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।

੨੦੩. ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ

੨੭ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਆਏ ਹੋਏ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਟੁਰੇ। ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਦਾਣਾ ਸੁੱਟ ਕੇ ਖਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਂਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁ ਵੇਲੇ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਯਾਤਰੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਵਲਾਇਤ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਤੇ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਕਪੜੇ, ਕੁਝ ਘੋੜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੁੱਠ ਤੋਹਫੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਯਾ ਏ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਗਿਆ।

੨੦੪. ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ

ਅਜੇ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁੱਦਤ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਛਿਕ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਤਲਵਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁੱਠ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯੇ ਦੀ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ।

੨੦੫. ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਮਰੋਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਕਾਬਲ ਨਾਲ ਲੜਾਈ

ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਜਮਰੋਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਕਾਬਲ ਵਾਲਾ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਨ ਵਾਸਤੇ ਲੜਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਬ ਲੈਣਾ ਹੈ ਆ ਜਾਓ। ਹਾਜੀ ਅਬਦੁਲਰਜਾਕ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਲਖੱਯਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਮਰੋਦ ਪਾਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੱਪੜ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਹੋਈ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅਚਣਚੇਤ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤਦ ਓਸ ਨੇ ਝਟਪਟ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਓਸ ਪਾਸੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਫਿਰ ਹਾਜੀ ਖਾਂ ਕਾਕੜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕੱਸਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਆਇਆ। ਕਿੰਤੂ ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਪੁੱਜੀ ਤੇ ਓਸ ਨੇ ਦਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਜਮਰੋਦ ਤੇ ਘੇਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਓਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਲੈ ਪਾਲਕ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਖੂਬ ਦੰਦ ਭੰਨੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਅੱਛੇ ਅੱਛੇ ਮੁਕਾਮ ਚੁਣ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਪਾਸ ਰਸਦ ਘੱਟ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਓਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਪਠਾਣ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਗਿਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ