ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਤੋੜਿਆ ਸੀ, ਜਾ ਰੋਕਿਆ। ਜਦ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਓਸ ਰਾਹ ਥੀਂ ਅੰਦਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਫਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ੫੦੦ ਪਠਾਣ ਇੱਕ ਦਮ ਗਿਰ ਗਏ, ਪਠਾਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਵੇਖ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜੀ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤਿਆਰ ਹੋ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਫੌਜ ਨਾ ਪੁੱਜੀ, ਤਦ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਮਰੋਦ ਪਾਸ ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਗ ਵਸਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਓਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਤੁਰੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਲੀ ਮਸਜਦ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੋ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖਲੋਤਾ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

੨੦੬. ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਨਿੱਕਲ ਆਇਆ, ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਜਦ ਇਧਰ ਆਏ, ਤਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਵੇਖ ਬੜੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਂਦੇ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਆਰਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨਾ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਦੂਜਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ।

ਕਈ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਡੋਗਰੇ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਾ ਖਿੱਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਸਾਢੇ ਤੇਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਬਾਂਦਾ ਚਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਲੀ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਗੋਲੀ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਜਾ ਪਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਪੈਣਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੋਲੀ ਪਿੱਛੋਂ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਤੇਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਲਕ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਓਸ ਸਰਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਇਲਾਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ, ਇਹ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਬੜੇ ਮਾਯੂਸ ਹੋਏ। ਬੱਸ! ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਬਲਕਿ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।